چک برگشتی: شکایت کیفری یا مطالبه حقوقی؟
چک برگشتی دارید؟ تفاوت شکایت کیفری و مطالبه حقوقی، مهلت‌های شش‌ماهه، چک‌های فاقد جنبه کیفری، اجراییه چک صیادی، مدارک و اشتباه‌های رایج را بخوانید.
اگر چکی که در دست دارید برگشت خورده است، دو راه پیش روی شماست که میتوانند همزمان هم پیش بروند: شکایت کیفری علیه صادرکننده بر پایه قانون صدور چک، و مطالبه حقوقی وجه چک، از راه دعوای حقوقی مطالبه یا درخواست صدور اجراییه. شکایت کیفری فقط برای چک‌هایی ممکن است که شرایط قانونی را داشته باشند و در مهلت‌های کوتاه قانونی پیگیری شوند؛ راه حقوقی تقریبا همیشه باز است و برای وصول پول و خسارت تاخیر در تادیه مناسب‌تر است.
قدم اول: گواهی عدم پرداخت
پیش از هر اقدامی، چک را به بانک ارائه کنید و گواهی عدم پرداخت بگیرید. به چند نکته دقت کنید:
- علت برگشت را در گواهی بخوانید: کسری یا نبود موجودی، مغایرت امضاء، دستور عدم پرداخت یا بسته بودن حساب. علت برگشت در راهی که انتخاب می‌کنید اثر دارد.
- اگر موجودی حساب کمتر از مبلغ چک است، می‌توانید همان مقدار موجود را بگیرید و برای باقیمانده گواهی عدم پرداخت بخواهید.
- چک‌های جدید باید در سامانه صیاد ثبت شده باشند و دریافت‌کننده هم باید آن را در همین سامانه تایید کرده باشد. اگر چک به شما منتقل شده، انتقال هم باید در سامانه ثبت شده باشد.
- اصل چک را نزد خود نگه دارید و روی آن چیزی ننویسید.
راه کیفری: شکایت بر پایه قانون صدور چک
صدور چک بلامحل در شرایطی جرم است و صادرکننده ممکن است به حبس، جزای نقدی یا محرومیت از صدور چک محکوم شود. اما هر چک برگشتی جنبه کیفری ندارد.
مهلت‌های کیفری
طبق ماده ۱۱ قانون صدور چک، اگر دارنده تا شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول آن به بانک مراجعه نکند، یا ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت نکند، دیگر حق شکایت کیفری ندارد. این دو مهلت شش‌ماهه، رایج‌ترین دلیل از دست رفتن جنبه کیفری است.
چک‌هایی که جنبه کیفری ندارند
طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک، این چک‌ها قابل تعقیب کیفری نیستند:
- چک سفیدامضاء
- چک مشروط، یعنی چکی که پرداخت آن به انجام کاری وابسته شده باشد.
- چکی که بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی داده شده باشد.
- چکی که بدون تاریخ صادر شده یا ثابت شود تاریخ واقعی صدور آن پیش از تاریخ نوشته‌شده بوده است، یعنی چک وعده‌دار
اثبات این موارد معمولا بر عهده صادرکننده است، اما اگر چک شما از این دسته باشد، بهتر است راه حقوقی را در اولویت بگذارید.
چند نکته دیگر
- اگر چک پس از برگشت به دیگری منتقل شود، دارنده جدید معمولا حق شکایت کیفری ندارد.
- این جرم قابل گذشت است؛ اگر شاکی گذشت کند یا صادرکننده وجه چک را بپردازد، تعقیب یا اجرای مجازات متوقف می‌شود.
- شکایت از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به دادسرای صالح ارجاع می‌شود.
راه حقوقی: وصول وجه چک
راه حقوقی مهلت کوتاه کیفری را ندارد و هدف آن گرفتن پول است، نه مجازات صادرکننده.
درخواست صدور اجراییه
پس از اصلاحیه ۱۳۹۷ قانون صدور چک، دارنده چکی که در سامانه صیاد ثبت شده و به دلیل کسری یا نبود موجودی برگشت خورده، می‌تواند بدون طی مراحل دادرسی کامل، از دادگاه درخواست صدور اجراییه کند. پس از صدور اجراییه، اموال صادرکننده قابل شناسایی و توقیف است. صادرکننده هم می‌تواند با طرح دعوا در دادگاه به آن اعتراض کند. این راه برای چک‌های تضمینی، مشروط یا چکی که علت برگشت آن چیزی جز کسری موجودی است، معمولا به کار نمی‌آید.
دعوای مطالبه وجه چک
راه دیگر، تقدیم دادخواست مطالبه وجه چک به همراه مطالبه خسارت تاخیر تادیه و هزینه های دادرسی است. در این دعوا:
- خسارت تاخیر تادیه از تاریخ سررسید چک محاسبه می‌شود.
- می‌توانید همزمان درخواست تامین خواسته کنید تا اموال صادرکننده پیش از رای توقیف شود.
- اگر چک ظهرنویس یا ضامن دارد، میتوان آن‌ها را هم خوانده دعوا قرار داد، به شرط آنکه مهلت‌های قانون تجارت برای ارائه چک رعایت شده باشد.
- مرجع رسیدگی بسته به مبلغ چک، دادگاه صلح یا دادگاه حقوقی است.
کیفری یا حقوقی؟
- اگر هدف اصلی شما گرفتن پول با خسارت است: راه حقوقی، یعنی اجراییه یا دعوای مطالبه بهتر است.
- اگر چک شرایط کیفری دارد و هنوز در مهلت شش‌ماهه هستید: شکایت کیفری می‌تواند صادرکننده را به پرداخت ترغیب کند.
- اگر چک وعده‌دار، تضمینی یا مشروط است یا مهلت گذشته: فقط راه حقوقی باقی است.
مدارک لازم
- اصل چک و گواهی عدم پرداخت
- کارت ملی و کد ثنا
- اطلاعات ثبت چک در سامانه صیاد
- هر مدرکی از رابطه مالی و کاری شما با صادرکننده، مانند فاکتور یا قرارداد
- نشانی صادرکننده و هر اطلاعاتی از اموال او
اشتباه‌های رایج؛
- گذشتن از مهلت‌های شش‌ماهه و از دست دادن جنبه کیفری
- سپردن اصل چک به دیگران یا نوشتن روی آن
- قبول چک بدون ثبت و تایید در سامانه صیاد
- پذیرفتن پرداخت بخشی از وجه بدون رسید و گواهی برای باقیمانده
- گمان اینکه هر چک برگشتی، حتما دلیل جرم است.
یک نمونه
فروشنده‌ای بابت فروش کالا چکی گرفت که دو ماه بعد برگشت خورد و علت برگشت کسری موجودی بود. چک در سامانه صیاد ثبت شده بود. او ظرف چند هفته شکایت کیفری کرد و همزمان درخواست صدور اجراییه داد. پیش از جلسه دادسرا، با توقیف حساب صادرکننده، بخشی از مبلغ وصول شد و صادرکننده برای باقیمانده مصالحه کرد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا میتوان همزمان شکایت کیفری و دعوای حقوقی داشت؟
بله. این دو راه مستقلاند و میتوانند همزمان پیش بروند؛ تنها باید از وصول دوباره یک مبلغ پرهیز کرد.
اگر شش ماه از برگشت چک گذشته باشد چه کنم؟
جنبه کیفری معمولا از دست رفته است، اما مطالبه حقوقی وجه چک و خسارت تاخیر هنوز ممکن است.
چک وعده‌دار جنبه کیفری دارد؟
اگر صادرکننده ثابت کند تاریخ واقعی صدور چک پیش از تاریخ نوشته‌شده بوده است، چک جنبه کیفری ندارد؛ اما راه حقوقی همچنان باز است.
خسارت تاخیر از چه زمانی حساب می‌شود؟
خسارت تاخیر تادیه از تاریخ سررسید چک و بر پایه شاخص تورم رسمی محاسبه می‌شود.
اگر صادرکننده بخشی از پول را بدهد چه؟
برای مبلغ پرداختشده رسید بگیرید و برای باقیمانده، مطالبه را ادامه دهید. پرداخت بخشی از وجه، حق شما را برای باقیمانده از بین نمیبرد.
برای ثبت شکایت کیفری، تنظیم شکواییه چک برگشتی و برای مطالبه حقوقی، تنظیم دادخواست مطالبه وجه چک را در لکسیر ببینید. هوشواره حقوقی لکسیر پیشنویس را آماده میکند و وکیل دادگستری آن را مدیریت میکند؛ ثبت آن در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی با خود شماست. اگر پیش از اقدام قضایی میخواهید رسما مطالبه کنید، تنظیم اظهارنامه را ببینید و اگر مطمئن نیستید کدام راه درست است، از چراغ راهنما کمک بگیرید.