کلاهبرداری اینترنتی: چطور و کجا شکایت کنیم؟
در کلاهبرداری اینترنتی چه مدارکی نگه داریم، گزارش را کجا بدهیم و شکواییه را چطور در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنیم؟ گام‌ها و اشتباهات رایج در یک راهنما.
اگر از راه اینترنت، پیامک یا شبکه‌های اجتماعی فریب خورده‌اید و پولی از حساب‌تان رفته، باید هرچه زودتر مدارک را حفظ کنید و شکایت کیفری خود را ثبت کنید. گزارش این جرایم معمولا به پلیس فتا داده میشود، اما شکواییه رسمی از راه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به دادسرا می‌رسد. هرچه زودتر اقدام کنید، احتمال شناسایی گیرنده پول و جلوگیری از جابه‌جایی آن بیشتر است.
کلاهبرداری اینترنتی از نظر قانون چیست؟
قانون جرایم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸ در ماده ۱۳ کسی را مجرم می‌داند که با واردکردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف‌کردن داده‌ها یا مختل‌کردن سامانه رایانه‌ای، وجه یا مال یا منفعتی برای خود یا دیگری به دست آورد. این ماده بعدها با عنوان ماده ۷۴۱ در بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی نیز آمده است. اگر کسی بدون دست‌بردن در سامانه، تنها با فریب و وسایل متقلبانه مال شما را بگیرد، مثلا با آگهی فروش کالایی که وجود ندارد، ممکن است عنوان کلاهبرداری عمومی مطرح شود. تشخیص عنوان دقیق با دادسرا است؛ کار شما این است که ماجرا را روشن، دقیق و مستند بنویسید.
نمونه‌های رایج
- درگاه پرداخت جعلی که با پیامکی به اسم «ابلاغیه»، «یارانه» یا «جریمه» فرستاده میشود و اطلاعات کارت بانکی شما را می رباید.
- فروشنده‌ای در شبکه‌های اجتماعی که پول را می‌گیرد و کالا را نمی‌فرستد.
- وعده سود تضمینی در سرمایه‌گذاری یا خرید ارز دیجیتال.
- خریداری که رسید واریز جعلی نشان میدهد و کالا را می‌برد.
- کسی که خود را آشنا یا پشتیبان بانک معرفی میکند و رمز یکبار مصرف را می‌گیرد.
پیش از شکایت: این مدارک را نگه دارید
- تصویر کامل گفتگوها، همراه با نام کاربری، شماره تلفن و تاریخ
- نشانی صفحه یا درگاهی که در آن پرداخت کرده‌اید.
- رسید و شماره پیگیری هر تراکنش، و صورت‌حساب بانکی همان روزها
- شماره کارت یا شبای گیرنده و نامی که هنگام انتقال نمایش داده شد.
- آگهی، پیامک یا هر پیامی که شما را به پرداخت کشاند.
- نام و شماره تماس کسانی که در جریان ماجرا بوده‌اند.
گفتگوها را پاک نکنید و پیش از گرفتن تصویر از همه صفحه‌ها، طرف مقابل را مسدود نکنید؛ گاهی پس از مسدودکردن بخشی از سابقه دیگر دیده نمی‌شود. گوشی یا رایانه‌ای را که با آن پرداخت کرده‌اید، نفروشید و از نو راه‌اندازی نکنید تا اگر لازم شد، قابل بررسی در مرحله تحقیقات باشد.
گام‌به‌گام: کجا و چطور شکایت کنیم؟
گام اول: خبردادن به بانک
اگر پرداخت از کارت شما انجام شده یا اطلاعات کارت‌تان از دست رفته، همان لحظه با بانک خود تماس بگیرید، کارت را مسدود و رمزها را عوض کنید و ماجرا را ثبت کنید. بانک معمولا بدون دستور مقام قضایی حساب گیرنده را مسدود نمی‌کند، اما سابقه گزارش شما بعدا به کار می‌آید.
گام دوم: گزارش به پلیس فتا
بسیاری از مردم نخست ماجرا را به پلیس فتا گزارش می‌دهند. این گزارش جای شکایت رسمی را نمی‌گیرد؛ برای اینکه پرونده قضایی تشکیل شود، همچنان باید شکواییه ثبت کنید.
گام سوم: ثبت شکواییه در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
شکواییه را با کارت ملی و مدارک، در یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کنید. پیش از آن باید در سامانه ثنا ثبتنام کرده باشید تا ابلاغ‌ها به شما برسد. دفتر، شکواییه را به دادسرای صالح می‌فرستد و دادسرا برای تحقیقات، پرونده را به ضابط تخصصی ارجاع میدهد.
گام چهارم: پیگیری و درخواست‌های مهم
در شکواییه یا پس از آن میتوانید از مقام تحقیق بخواهید برای شناسایی دارنده حساب و جلوگیری از جابه‌جایی پول، دستور لازم را به بانک بدهد. رد مال و جبران خسارت را هم میتوانید در همان پرونده کیفری بخواهید. ابلاغ‌های سامانه ثنا را مرتب ببینید و اگر برای ادای توضیح احضار شدید، با اصل مدارک حاضر شوید.
شکواییه مستند و مستدل چه دارد؟
- مشخصات کامل شما و هرچه از طرف مقابل می‌دانید: نام نمایشی، شماره تلفن، شماره کارت، نام کاربری؛ اگر هویت او معلوم نیست، شکایت را علیه شخص مجهولالهویه بنویسید.
- شرح ماجرا به ترتیب زمان، با تاریخ و ساعت هر پیام و هر پرداخت
- مبلغ دقیق هر تراکنش و جمع آن
- فهرست شماره‌گذاری‌شده پیوست‌ها
- خواسته روشن: تعقیب کیفری، شناسایی متهم، رد مال و جبران خسارت
اشتباهات رایج
- دست‌دست کردن به امید اینکه طرف پول را برگرداند؛ در این فاصله پول معمولا چند بار جابه‌جا میشود.
- نوشتن شرحی احساسی و پراکنده به جای روایت زمان‌دار و مستند
- گم‌کردن شماره پیگیری تراکنش یا پاک‌کردن پیامک‌ها
- پرداخت پول به کسی که در برابر کارمزد وعده «برگرداندن پول» میدهد؛ این خود اغلب کلاهبرداری دوم است.
- اینکه گمان کنید چون مبلغ کم است شکایت فایده ندارد؛ گاه یک متهم ده‌ها شاکی دارد و شکایت شما حلقه‌ای از پرونده بزرگ‌تر است و پذیرش مسولیت اجتماعی شما را نشان می دهد.
یک نمونه بی‌نام
خانمی برای خرید یخچال دست‌دوم در یکی از شبکه‌های اجتماعی با فروشنده‌ای گفتگو کرد و بیعانه را به شماره کارتی که فروشنده داده بود واریز کرد. پس از واریز، فروشنده او را مسدود کرد. او همان روز تصویر گفتگو، آگهی و رسید تراکنش را ذخیره کرد، به بانک خبر داد و ظرف چند روز شکواییهای مرتب با شرح زمان‌دار و فهرست پیوست‌ها را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کرد. در جریان تحقیقات، دارنده حساب از راه شماره کارت شناسایی شد. چنین نتیجه‌ای همیشه پیش نمی‌آید، اما بدون مدارک منظم تقریبا ناممکن است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا برای شکایت کلاهبرداری اینترنتی وکیل لازم است؟
نه الزاما، شکایت کیفری را خودتان هم میتوانید ثبت کنید. اما شکواییهای که شرح ماجرا، مدارک و خواستهها را درست و مرتب بنویسد، کار دادسرا را سادهتر میکند و از رفتوبرگشتهای بیفایده جلوگیری میکند.
اگر هویت کلاهبردار را نمیدانم، میتوانم شکایت کنم؟
بله. شکایت علیه شخص مجهولالهویه پذیرفته میشود و شناسایی او از راه شماره کارت، شماره تلفن یا نشانی اینترنتی بر عهده مرجع تحقیق است. هرچه نشانه و اطلاعات بیشتری بدهید، شناسایی آسانتر است.
کدام دادسرا به شکایت من رسیدگی میکند؟
لازم نیست خودتان دادسرا را انتخاب کنید. دفتر خدمات الکترونیک قضایی شکواییه را به مرجع صالح می‌فرستد. قانون آیین دادرسی کیفری برای جرایم رایانه‌ای قواعد صلاحیت ویژه‌ای دارد که در پرونده شما اعمال میشود.
آیا پولم برمیگردد؟
هیچکس نمیتواند بازگشت پول را تضمین کند. اما اگر متهم و محکوم شناسایی شود، دادگاه او را به رد مال یا جبران خسارت محکوم می کند و هرچه زودتر شکایت کنید، احتمال پس گرفتن پول بیشتر می شود.
چقدر فرصت شکایت دارم؟
قانون برای برخی جرایم مهلت مشخصی از زمان اطلاع بزهدیده تعیین کرده است و اینکه کدام قاعده درباره پرونده شما اعمال شود، به عنوان جرم و مبلغ آن بستگی دارد. منتظر نمانید و در نخستین فرصت شکایت کنید.
لکسیر در تنظیم شکواییه کنار شماست: هوشواره حقوقی لکسیر شرح ماجرا و مدارک شما را به شکواییهای مرتب تبدیل میکند و وکیل دادگستری آن را مدیریت میکند؛ سپس شما آن را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میکنید. اگر ماجرای شما توهین یا افترا در فضای مجازی است، راهنمای شکایت توهین اینترنتی را بخوانید، و اگر هنوز مطمئن نیستید از کجا شروع کنید، چراغ راهنما رایگان و بدون ثبتنام خدمت مناسب را پیشنهاد میدهد.